Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı

OKUYAN: 32 - Yazar: - Kategori:
Yayın Tarihi: - 02:11

NOKTALAMA İŞARETLERİ

Noktalama İşaretleri

Yazılı anlatımda; duygu ve düşünceleri doğru anlaşılacak biçimde aktarmaya, okumayı kolaylaştırmaya yarayan işaretlerdir. Başlıcaları şunlardır:

Nokta Üç Nokta Tırnak İşareti Kısa Çizgi
Virgül Soru İşareti Tek Tırnak İşareti Uzun Çizgi
Noktalı Virgül Ünlem Yay Ayraç
İki Nokta Kesme İşareti Köşeli Ayraç

NOKTA (.)

Anlamca tamamlanmış cümlelerin sonunda kullanılır:

Okulu bitirdikten sonra buraya yerleşti.
Şehrin önemli yerlerini görmek istiyordum.

Bazı kısaltmaların sonunda kullanılır: 

Mdr. (Müdür), Av. (Avukat), bkz. (bakınız), s. (sayfa), Alm. (Almanca)

Sayılardan sonra “-ncı” ekinin yerine kullanılır:

5. gün, 23. sıra, 187. sayfa

Arka arkaya sıralandıkları için virgülle veya çizgiyle ayrılan rakamlardan yalnızca sonuncu rakamdan sonra nokta konur:

9, 10 ve 11. maddeler, XX – XXI. yüzyıllar

Sayılarda binlik kısımları ayırmak için kullanılır:

45.000, 1.500.000

Saat ile dakika arasına konur:

08.15’te, 14.30’da, 13.00’te, 15.00’e

Tarihlerde gün, ay, yıl bildiren sayıların arasına konur:

12.11.1986, 21.07.2008

 


VİRGÜL (,)

Eş görevli sözcük ya da sözcük gruplarının arasında kullanılır:

Ülkesini, dostlarını, köyünü çok özlemişti.

Komutan uzun boylu, sert bakışlı, gözü pek biriydi.

Sıralı cümleyi oluşturan cümleleri ayırmada kullanılır:

Adam içeri girdi, yavaşça paltosunu çıkardı.

Misafirler nihayet geldi, hepimizi çok sevindirdi.

Cümlede özellikle belirtilmek istenen, söylenirken biraz durularak vurgulanan öğelerden sonra kullanılır:

Ormandaki kulübe, uzun kavak ağaçlarından görünmüyordu.

Avukat bey, savunmasını bitirerek kürsüden indi.

Bir sözcüğün kendisinden sonra gelen sözcük veya sözcük gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:

Hasta, arkadaşına şöyle bir baktı.
Suçlu, polisi göz ucuyla süzdü.
O, insanların hiçbir derdinin olmadığını söyledi.

Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmada kullanılır:

Çok sevdiği insanı, annesini, çok özlemişti.
Bu yaz Efes’i, gizem dolu bu antik kenti, gezdik.

Tırnak içinde gösterilmeyen alıntı sözlerin sonunda kullanılır:

Bana, yarın hepimiz bu bölgeyi terk ediyoruz, dedi.
Dedem:
-Vaktinizin kıymetini bilin, dedi.

Hitaplardan sonra kullanılır:

Canım Arkadaşım, seni görmeyeli çok oldu.

Değerli Öğrenciler, okulumuza hoş geldiniz.

Sayılarda ondalık bölümlerden önce kullanılır:

5,4 (beş onda dört)
32,7 (otuz iki onda yedi)

Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan sözcükler arasında kullanılır:

Hep eylül, hep eylül, hep eylül Bir kez olsun ey takvim bana da gül

Kendinden sonra gelen cümleyi anlamca pekiştiren, özetleyen “evet, hayır, peki” gibi sözcüklerden sonra kullanılır:

Peki, yarın seninle balık tutmaya gideriz.
Evet, gençliğin sorunlarına duyarsız kalmamalıyız.

Konuşma çizgisinden önce konur:

İhtiyar pencereyi açtı ve bahçıvana,
– Gülleri sulamayı unutma, dedi.


NOKTALI VİRGÜL (;)

Birden fazla sıralı cümleyi birbirinden ayırmak için kullanılır:

  • Kel ölür; sırma saçlı olur; kör ölür, badem gözlü olur.

İçinde virgüller bulunan sıralı cümleleri ayırmada kullanılır:

  • Kitaplarını, defterlerini, kalemlerini al; bir an önce Türkçeye, matematiğe çalışmaya başla.

Virgülle ayrılmış bölümler arasında kullanılır:

  • Divan edebiyatında boy serviye, fidana; dudaklar kiraza, mercana benzetilirdi.
    İç Anadolu’da buğday, arpa, pancar; Karadeniz’de mısır; çay, tütün yetişir.

Özneyi, içinde virgüller bulunan öğeden ayırmak için kullanılır:

  • Didim; Bodrum, Marmaris ve Kuşadası kadar canlı bir tatil beldesidir.
    Tiyatro; roman, öykü ve deneme gibi yazınsal türlerden farklı bir alanda değerlendirilmelidir.

Adlaşmış sıfatın, sıfat gibi anlaşılmaması için virgülün yetersiz kaldığı durumlarda adlaşmış sıfattan sonra kullanılır:

  • Yaramaz; küçük kardeşine oyuncağını vermiyordu.

İKİ NOKTA (:)

Konuşma çizgisinden önce kullanılır:

  • Dinleyicilerden biri şunu söyledi:
    – Sözünü ettiğiniz kitabı okudum.

Kendisiyle ilgili açıklama verilecek cümlenin sonuna konur:

  • Kendimi takdim edeyim: Meclis kâtiplerindenim. (Falih Rıfkı Atay)

Açıklaması yapılacak veya örnek verilecek sözün ya da cümlenin sonuna konur:

  • İyot: Deniz yosunlarından elde edilen, ilaç yapımında kullanılan bir elementtir.
    Eylemsiler üçe ayrılır: Adeylem, ortaç ve bağey- lem.

Bölme işleminde bölenle bölünen arasına konur: 20:2 = 70, 500:2 = 250

  • Ünlü yazar gözlüğünü çıkarıp şöyle dedi: Bu öykünüzü çok beğendim.
    Çiftlikte ilgimizi çeken çok şey vardı: atlar, kuzular, ördekler…

ÜÇ NOKTA (…)

Olaylar, nitelikler, adlar, örnekler sıralandıktan sonra benzerlerinin de var olduğunu belirtmek için kullanılır:

  • İlimizde pek çok görülecek yer var: Çaltıdere, Gürgen Kayalıkları, Kurtboğan Şelalesi…
    Şiir dünyasında bu kadar tanınmadan önce çeviriler; makaleler; öyküler… yazmıştım.

Eksiltili cümlelerin sonunda kullanılır:

  • Yaz geçti, önümüzde upuzun bir kış…
    Vadiyi de geçince karşımızda masmavi bir deniz…

Söylenmek istenmeyen sözlerin yerine kullanılır:

  • Olayları bize … Hanım anlattı.

Alıntılardaki atlamaları göstermek için kullanılır Konferansa katılan ünlü yazar; “…

  • Günümüzde şiir eleştirisine çok önem verilmiyor.” dedi.

 


SORU İŞARETİ (?)

Soru anlamı taşıyan cümle ve sözcüklerin sonunda kullanılır:

  • Bu güzel çiçekleri nereden topladın?
    Kardeşini okula götürecek misin?
    Adınız?

Sıralanmış sorularda bölümler virgülle ayrılır, soru işareti cümlenin sonuna konur:

  • Okuldan çıktıktan sonra eve mi gideceğiz, maç mı yapacağız?

Kesinliği kanıtlanmamış bilgilerin yanında, ayraç içinde kullanılır:

  • Yunus Emre (? – ?) edebiyatımızın en önemli şairlerindendir:
  • Niçin bu konuyu seçtiğini bize söylemedi. Çalışmaya hangi ülkeye gideceğini bilmiyordu.

ÜNLEM İŞARETİ (!)

Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duygulan anlatan cümlelerin sonuna konur:

  • Ne kadar büyük bir bina!

Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur:

  • Hey, buraya gelsene!

Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde ünlem işareti kullanılır:

  • O, çok tecrübeli (!) bir yazarmış.

KESME İŞARETİ

Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır:

Kurtuluş Savaşı’nı, Atatürk’üm, Türkiye’mizin, Fatih Sultan Mehmet’e, Muhibbi’nin, Gül Baba’ya, Sultan Ana’nın, Mehmet Emin Yurdakul’dan, Yunus Emre’yi, Refik Halit Karay’mış, Namık Kemal’se, Şinasi’yle, Alman’sınız, Kırgız’ım, Karakeçilinin, Osmanlı Devleti’ndeki, Cebrail’den, Çanakkale Boğazının, Sait Halim Paşa Yalısından, Resmî Gazete’de, Millî Eğitim Temel Kanunu’na, Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliğini, Eski Çağ’ın, Yükselme Dönemi’nin, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatina vb.kullanılır:

Kısaltmalara getirilen eklerden önce kullanılır:
ODTÜ ye, THY’den, İDO nun, TBMM de

Sayılara getirilen eklerden önce kullanılır:
1943 te 23.30 da 5’inci 16’ncı

Belirtilmek istenen harf veya sözcükten sonra kullanılır:
Bugünkü dersimizde n’nin hangi durumlarda m ye dönüştüğünü gördük.

Şiirlerde ölçü gereği düşürülen seslerin yerine kullanılır:
N’oldu birden alevlendi ayrılıklar (ne oldu)
Gayrı ben neyleyim sensiz (ne eyleyim)

Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için konur:
Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu’nun veri tabanının Genel Ağ’da hizmete sunulduğu gün olan 12 Temmuz 2010 Pazartesi’nin TDK için önemi büyüktür.

Belli bir kanun, tüzük, yönetmelik kastedildiğinde büyük harfle yazılan kanun, tüzük, yönetmelik sözlerinin ek alması durumunda kesme işareti kullanılır:
Bu Kanun’un 17. maddesinin c bendi… Yukarıda adı geçen Yönetmelik’in 2’nci maddesine göre…

Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur:
Nihat Bey’e, Ayşe Hanım’dan, Mahmut Efendi’ye, Enver Paşa’ya; Türk Dil Kurumu Başkam’na vb

Özel adlar için yay ayraç içinde bir açıklama yapıldığında kesme işareti yay ayraçtan önce kullanılır ancak cins isimler için yapılacak açıklamalarda kesme işaretine gerek yoktur:

Bu şiir, Orhan Veli Kanık’a (1914-1950) aittir.
Ünlü yazarı daha çok, hatıra (anı)larıyla tanıdık.

Yer bildiren özel isimlerin kısaltmalı söyleyişlerinde ekten önce kesme işareti kullanılır:
Hisardan (Anadolu Hisarı, Rumeli Hisarı)
Boğaz dan (İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı)


UYARILAR:

Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz:

Türkiye Büyük Millet Meclisine, Edebiyat Fakültesi Dekanlığına, Devlet Tiyatrolarında

Başbakanlık, Rektörlük vb. sözler ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde Başbakanlığa, Rektörlüğe vb. biçimlerde yazılır.

Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz;

Türklük, Türkleşmek, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık, AvrupalI, Avrupalılaşmak, Konyalı, Ahmetler, Yakup Kadriler, Türklerin, Türklüğün, Türkleşmekte, Türkçenin, Müslümanlıkta, Hollandalıdan, Hristiyanlıktan, Atatürkçülüğün

Özel adların yerine kullanılan “o” zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz:

Bu konuda onun düşüncelerini önemsiyorum.


TIRNAK İŞARETİ (“ ”)

Alıntı cümlelerin başında ve sonunda kullanılır. Alıntı cümlelerin sonundaki noktalama işareti tırnak içinde yazılır, tırnak işaretinden sonra küçük harfle devam edilir:
Görevli, “Bir saat içinde burada olmalısınız. ” dedi.

Yazı içinde geçen kitap adlarıyla yazı başlıklarının başında ve sonunda kullanılır;
Reşat Nuri Acımak’ta merhametin önemini anlatır.

Cümlede özellikle belirtilmek istenen sözcüklerin başında ve sonunda kullanılır. Tırnak içine yazılan sözcük özel adsa büyük harfle, özel ad değilse küçük harfle başlar:
Tanpınar’ın şiirlerinde zaman” ön plandadır.
Yazarın Uzun Ayrılık ‘ adlı öyküsü çok güzelmiş.

Tırnak işaretinden sonra kesme işareti kullanılmaz:

Yazar, “Son Umut”ta bir gencin umutlarının yeşermesini anlatır.

Bir alıntının içinde başka bir alıntıyı göstermek için kullanılır:
“Hadi top oynamaya gidelim, annen sana Niçin geciktin? diye sorarsa, ben onunla konuşurum.”


TEK TIRNAK İŞARETİ (‘ ’)

Bir alıntının içinde başka bir alıntıyı göstermek için kullanılır:
“Hadi top oynamaya gidelim, annen sana Niçin geciktin? diye sorarsa, ben onunla konuşurum.”

AYRAÇ ()

Cümle içindeki açıklayıcı sözler ayraç içinde yazılır:

Bu şehre geldiğimde (2003) hemen işe girmiştim. Ad soylu sözcükler (isimler; sıfatlar; zamirler) cümlede yüklem olarak kullanılabilir.

Vecizeler (özdeyişler) kim tarafından söylendiği bilinen sözlerdir.

Tiyatro ve piyes metinlerindeki davranışlar ayraç içinde verilir:
Çocuk (ellerini çırparak): “Yaşasın, beklediğim an geldi!” dedi.

Yabancı sözcüklerin okunuşları ayraç içinde yazılır: Montaigne (Monteyn) denemenin ilk temsilcisidir.

Kişilerin ölüm ve doğum tarihleri ayraç içinde yazılır:

Ali Şir Nevai, (1441-1501) önemli sözlük çalışmalarına imza atmıştır.

Özdeyiş gibi alıntı cümlelerin sonunda söyleyenin ismi ayraç içinde yazılır:
“Üç kişi sır saklayabilir; ancak ikisi ölü olmak şartıyla.” (Bernard Shaw)

Cümlenin yapısıyla doğrudan doğruya ilgili olmayan açıklamalar için kullanılır:
Sonbaharda (Üzerimize hüznün elendiği mevsimdir.) umarsız kuru yapraklar sürüklenirken rüzgârın önünde burkulur yüreğim.

KÖŞELİ AYRAÇ ( [ ] )

Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır:
Daha ortaokuldayken farklı türlerdeki dünya ede- biyatının bazı klasiklerini [Suç ve Ceza (roman), İl- yada (destan), Hamlet (tiyatro)] okumuştum.

KISA ÇİZGİ (-)

Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır:
Yurt dışından gelince -hiç şüphem yok- yine bizi sevindirecek.
Nef’i -edebiyatımızın en sivri dilli şairi- bu şehirde yaşamış.

Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihleri arasında kullanılır:
I. Dünya Savaşı (1914-1918) pek çok insanın ölmesine neden oldu.
Ünlü ressam, 2001-2005 yılları arasında burada sergiler açtı.

Birbiriyle ilgili iki adın arasında kullanılır:
Feribotla İstanbul-Bursa arası çok kısa sürüyor. Panelde Türkiye-Yunanistan ilişkileri ele alındı.

Dilbilgisinde kökler ve ekler arasında kullanılır: güzel-lik
bık-kın-lık
av-cı-lar-a
bil-dik-ler-imiz-den

Satır sonunda bitmeyen sözcüklerin bölünmesinde kullanılır:
…………………………………………………………………..yurdumuzun
…………………………………………………………………kitapçıların

Rakam veya sayılar arasında (“ila” anlamında) kullanılır:
Akdeniz Oyunları 10-23 Temmuzda yapılacak.
Adam 45-50 yaşlarında görünüyordu.

Eski metinlerdeki Arapça, Farsça tamlamalar arasında kullanılır:
zulmet-i aşk, seng-i mezar; ateş-i suzan

Yalnız yazıldığında eklerin başında kullanılır:
-de hal eki, -lık yapım eki, -la vasıta eki

Eylemlerin sonuna mastar eki (-mek, -mak) yerine kullanılır:
sev-, gözle-, kır-, sar-, uzaklaş-

UZUN ÇİZGİ ( – )

Konuşma metinlerinde cümlelerin veya sözlerin başında kullanılır:
Küçük çocuk ustaya sordu:
– O çiviler ağzına batmaz mı senin?
Usta cevap verdi:
– Batmaz küçüğüm.

 

Etiketler:, , ,

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.