Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

OKUYAN: 18 - Yazar: - Kategori:
Yayın Tarihi: - 23:28

DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ


BEYİTLERLE KURULANLAR: Gazel, Kaside, Mesnevi, Müstezat, Kıt’a

DÖRTLÜKLERLE KURULANLAR: Rubai, Tuyuğ, Şarkı

BENTLERLE KURULANLAR: Murabba, Terkib-i Bent, Terci-i Bent, Muhammes, Tahmis, Taştir


  1. BEYİTLERLE KURULANLAR


GAZEL

  • Beyit sayısı: 5-15
  • Uyak düzeni: aa, ba, ca, da…
  • İlk beyit: matla
  • Son beyit: makta
  • Şairin mahlasısın geçtiği beyit: taç beyit (makta)
  • En güzel beyit: beyt-ül gazel
  • Konu birliği görülen gazeller: yek-ahenk gazel
  • Bütün beyitleri aynı güzellikte olan gazeller: yek-avaz gazel
  • Dörtlük haline getirilebilen gazeller: Musammat gazel

KASİDE

  • Yergi ve özgü şiirleridir
  • Beyit Sayısı: 33-99
  • Uyak düzeni: aa / ba / ca / da…
  • İlk beyit: matla
  • Son beyit: makta“,
  • En güzel beyit: beyt-ül kasid
  • Şairin adı/mahlasının geçtiği beyit: “taç beyit

Kasidenin Bölümleri:

  • Teşbib – Nesib: Kasideyle ilgisi olmayan tasvirler yapılır.
  • Girizgâh:Asıl konuya giriş bölümüdür.
  • Methiye: Kasidenin sunulduğu kişinin övüldüğü, en uzun bölümdür.
  • Fahriye: Şairin kendini övdüğü bölümdür.
  • Tegazzül:Kasidenin ölçüsüne uygun olarak araya sıkıştırılan gazeldir.
  • Dua:Kasidenin sunulduğu kişiye dua edilir.

Not: “Fahriye” ve “tegazzül” her kasidede bulunmayabilir.

 

Konularına Göre Kasideler/ Nazım Türleri

  • Tevhid: Allah’ın birliğini, varlığını anlatır.
  • Münacaat: Allah’a yakarışı dile getirir.
  • Naat: Peygamberi öven kasidelerdir.
  • Medhiye: Devrin önde gelen kişilerini; din ve devlet adamlarını öven kasidelerdir.
  • Hicviye: Devrin yöneticilerini hicveder.
  • Mersiye: Önemli birinin ölümünden duyulan acıyı dile getiren kasidelerdir.
  • Cülûsiyye: Padişahın tahta oturması münasebetiyle yazılan kasidelerdir.
  • Surname: Düğün, sünnet gibi şenlikleri işler.
  • Bahariye: Nasip bölümünde bahar tasviri yapılan kasideler.
  • Şitaiyye: Nasip bölümünde kış tasviri yapılan kasideler.
  • Sayfiyye: Nasip bölümünde yaz tasviri yapılan kasideler.

MESNEVİ:

  • Fars/İran edebiyatından alınmıştır.
  • Uyak düzeni: aa / bb / cc / dd…
  • Divan edebiyatının en uzun nazım biçimidir.
  • Aruzun kısa kalıplarıyla yazılır.
  • Hamse: Beş mesneviden oluşan bütün.
  • Hamse Sahipleri: Ali Şir Nevai, Fuzuli, Lamii, Taşlıcalı Yahya, Nevizade Atayi, Hamdullah Hamdi, Nergisi…

Türk Edebiyatının Önemli Mesnevileri:

  • Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip – ilk mesnevi
  • Nihalistan: Nergisi – İlk mensur mesnevi
  • Harnâme: Şeyhi
  • Hüsrev-ü Şirin: Şeyhi – Aşk konusu
  • Leyla vü Mecnun: Fuzuli – Aşk konusu
  • Hüsn-ü Aşk: Şeyh Galip – Dini mesnevi
  • Hayriyye: Nabî – Didaktik
  • Hayrabat: Nabî

MÜSTEZAT

  • Gazelin her dizesine kısa dize eklenerek yapılır.
  • Kısa dizelere “ziyade” adı verilir.

Örnek:
Çihre-i zibâsı anun gülşen-i cândur
Halk-ı cihâna
Mâ’i ridâsı sanasın âb-ı revândur
Bâğ-ı cinâna

KIT’A

  • Beyit sayısı: 2 – 12
  • Uyak düzeni xa/xa/xa/xa…
  • Mahlassız şiirlerdir.
  • Makta ve matla beyiti bulunmaz.
  1. DÖRTLÜKLERLE KURULANLAR

RUBAİ

  • İran (Fars) edebiyatından alınmış
  • 24 aruz kalıbı ile yazılır.
  • Genellikle felsefi konular işlenir.
  • Uyak düzeni: aaxa
  • En büyük ustası: Ömer Hayyam
  • Azmîzâde Haleti, sadece rubai yazan tek şair olarak bilinir.

TUYUĞ

  • Türkler divan edebiyatına kazandırmıştır.
  • Uyak düzeni: aaxa
  • Aruzun sadece “fâilâtün / fâilâtün / fâilün” kalıbıyla yazılır.
  • Temsilcisi: Kadı Burhanettin’dir.

NOT: Hece sayısı 11’li olanlar genelde tuyuğ, 11’den fazla olanlar rubai olarak nitelendirilebilir.

ŞARKI

  • Türkler divan edebiyatına kazandırmıştır.
  • Halk edebiyatındaki türkünün karşılığı
  • Bent ve nakarat bölümlerinden oluşur.
  • Dörtlük sayısı: 3 – 5.
  • Uyak düzeni: abab / cccb / dddb…
  • İlk Örnek veren: Nail-i Kadim
  • En çok şarkı yazan: Enderunlu Vasıf
  • En güzel örekleri veren: Nedim
  1. BENTLERLE KURULANLAR

MURABBA

  • Dört dizelik bentlerden oluşur.
  • Uyak düzeni: aaaa / bbba /ccca …
  • Dörtlük sayısı: 3 – 7
  • Konu: Övgü, yergi, din, felsefi
  • Temsilcileri: Nedim, Namık Kemal

TERKİB-İ BENT

  • Bent sayısı: 5-10
  • Uyak düzeni: aa, xa, xa, xa, xa…
  • vasıta beyiti sürekli değişir
  • En Ünlü Eser: Kanuni Mersiyesi – Baki
  • Türün Ustaları: Bağdatlı Ruhi, Ziya Paşa

 TERCİ-İ BENT

  • Birçok yönüyle terkib-i bende benzer.
  • Fark şudur: Vasıta beyitleri her bendin sonunda aynen kalır, değişmez.
  • Daha çok Allah’ın varlığı, birliği, kâinatın sonsuzluğu gibi konular işlenir.

NOT: Terkib-i Bentte vasıta beyiti sürekli değişir, Terci-i Bentte vasıta beyiti değişmez.

MUHAMMES

  • Beş dizelik bentlerden oluşur.
  • Bent sayısı: 4 – 8.
  • Uyak düzeni: “aaaaa / bbbba / cccca…

Uyarı: Beş dizeli bentlerden oluşan “tardiyye, tahmis, taştir” adlı nazım biçimleri de vardır:

 

Tardiyye: Muhammesten farkı, başka bir aruz kalıbıyla yazılması ve uyak düzenidir.

Uyak Düzeni: “aaaab/ccccb/ddddb…” şeklindedir.

 

Tahmis: Bir gazelin beyitleri önüne üçer mısra ilave edilerek oluşturulan nazım biçimidir.

Uyak düzeni “aaaAA/bbbBA/cccCA…” şeklindedir.

 

Taştir: Genellikle bir gazelin beyitlerinde mısralar arasına üç dize getirilerek oluşturulan nazım biçimidir.

Uyak düzeni “AaaaA/BbbbA/CcccA…” şeklindedir. 

Etiketler:, , , ,

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.